Hoe de Friese melkboeren wonnen van de Geallieerden en de Nazi's

Verantwoordelijk het neerhalen van minstens 370 geallieerde toestellen

De oorlog begon in Friesland direct met een geografisch probleem. Duitse troepen trokken op 10 mei 1940 de provincie binnen. De Wonsstelling, bedoeld als voorverdediging van de Afsluitdijk, moest op 12 mei worden opgegeven, maar bij Kornwerderzand wisten Nederlandse troepen de Duitse 1e Cavaleriedivisie tegen te houden. De Afsluitdijk bleef tot de Nederlandse capitulatie op 14 mei in Nederlandse handen. Dat lijkt één militair detail, maar het laat eigenlijk de eerste structurele eigenschap van Friesland zien. Het noorden van Nederland heeft grote open ruimten, maar tussen Friesland en Noord-Holland bevindt zich juist een extreme vernauwing: de Afsluitdijk. Daardoor verandert een geografische periferie plotseling in een chokepoint. Wie Friesland vanuit het noordoosten beheerst, kan niet zomaar onbeperkt richting Holland bewegen; bij Kornwerderzand wordt een brede militaire beweging teruggebracht tot een zeer smalle corridor.

Dezelfde logica keert later terug. Friesland ligt aan de Noordzee en onder de vliegroutes tussen Engeland en Duitsland. Daardoor werd de provincie onderdeel van een totaal andere oorlog: niet de grondoorlog, maar de Europese luchtoorlog. Het vliegveld van Leeuwarden werd door de Duitsers uitgebouwd tot Fliegerhorst Leeuwarden, vanwaar nachtjagers opstegen om Britse en Amerikaanse bommenwerpers te onderscheppen die naar Duitse industriesteden vlogen. Volgens het Fries Verzetsmuseum waren vanaf deze basis opererende eenheden verantwoordelijk voor het neerhalen van minstens 370 geallieerde toestellen.

Op Terschelling lag tegelijkertijd radarstelling Tiger. Radarsystemen konden vliegtuigen al honderden kilometers boven de Noordzee detecteren; in de commandobunker werden radargegevens samengevoegd en gebruikt om Duitse nachtjagers naar bommenwerpers te leiden. Het Bunkermuseum Terschelling schrijft bijna tweehonderd neergehaalde vliegtuigen rond Terschelling, Vlieland en Ameland mede toe aan dit systeem. Het meest fascinerende is dat oorlog hier al grotendeels informatieverwerking wordt. De beslissende macht zit niet alleen in een vliegtuig of kanon, maar in de mogelijkheid eerder te weten waar de tegenstander zich bevindt. Terschelling werd daardoor een soort sensor aan de buitenrand van het Duitse militaire systeem, terwijl Leeuwarden de gewapende reactie leverde. Friesland was dus geografisch perifeer ten opzichte van Den Haag en de grote Nederlandse steden, maar centraal binnen een luchtcorridor tussen Groot-Brittannië en Duitsland.

Hoe zij heel Europa in chokehold hielden met de afsluitdijk

Als je Friesland tijdens de Tweede Wereldoorlog alleen beschrijft als een relatief rustige provincie met veel verzet, mis je eigenlijk precies waarom de provincie zo bijzonder was. Friesland was tegelijkertijd afgelegen en strategisch verbonden, dunbevolkt maar militair belangrijk, agrarisch genoeg om duizenden mensen buiten het officiële systeem te laten overleven maar administratief genoeg geïntegreerd om vervolging en deportatie gewoon uit te voeren, en uiteindelijk ontstond er een verzetsstructuur die niet alleen aanslagen pleegde maar gedeeltelijk dezelfde functies begon over te nemen die normaal door een staat worden uitgevoerd: mensen verplaatsen, voedsel verdelen, identiteiten produceren, geld financieren, informatie verzamelen, gevangenen bevrijden en vlak vóór de bevrijding wegen, bruggen en verbindingen beheersen.

De belangrijkste manier om Friesland te begrijpen is daarom niet als een verzameling oorlogsgebeurtenissen, maar als een landschap waarin verschillende systemen over dezelfde ruimte heen lagen. De geografie die een boerderij geschikt maakte om een Joodse onderduiker te verbergen, maakte dezelfde provincie ook geschikt als militair radar- en luchtverdedigingsgebied. De zuivelsector die voedsel produceerde voor de bevolking werd in 1943 een infrastructuur voor massaal protest. De gemeentelijke administratie die normaal de samenleving bestuurbaar maakte, kon onder Duitse controle worden gebruikt om Joden, arbeidskrachten en bezit bestuurbaar te maken. Kerkelijke en lokale netwerken die vóór de oorlog gewone sociale verbanden waren, konden onder bezetting veranderen in distributienetwerken voor mensen, geld, bonkaarten en valse identiteiten. Daarmee veranderde de oorlog niet noodzakelijk de fysieke structuur van Friesland; hij veranderde welke functie bestaande structuren kregen.

De Duitse bezetting werkte niet doordat overal Duitsers stonden

Na de capitulatie werd het relatief snel rustiger. De eerste bezettingsjaren werden in Friesland lange tijd gekenmerkt door een zekere accommodatie en berusting; regionale geschiedschrijving noemt de Melkstaking van 1943 juist het moment waarop die verhouding duidelijk omsloeg. Dat is belangrijk omdat een bezetting van een volledige samenleving onmogelijk uitsluitend door buitenlandse soldaten kan worden uitgevoerd. De Duitse macht werkte voor een belangrijk gedeelte doordat bestaande Nederlandse instituties bleven functioneren. De Duitse staat hoefde dus niet vanuit het niets een nieuwe samenleving te bouwen. Hij kon boven op de bestaande administratieve samenleving gaan zitten.

In Leeuwarden werd bijvoorbeeld een NSB'er burgemeester; Oorlogsbronnen registreert W.J. Schönhard als NSB-burgemeester tijdens het laatste deel van de bezetting. De SD gebruikte in de laatste maanden van de oorlog het Burmaniahuis in Leeuwarden als hoofdkwartier; het gebouw werd een centrum van arrestatie, verhoor en repressie. De vervolging van Joden laat nog duidelijker zien waarom institutionele macht zo belangrijk is. Vanaf september 1941 moesten Joodse kinderen naar een aparte school; de Joodse school in Leeuwarden begon met ongeveer zeventig leerlingen. In 1942 werden de klassen snel kleiner doordat gezinnen werden gedeporteerd of onderdoken. Het eerste transport van Joden uit Leeuwarden naar Westerbork vertrok op 20 augustus 1942. Er zijn bronnen die spreken van in totaal 616 uit Friesland gedeporteerde Joden.

De Duitse staat hoefde dus niet vanuit het niets een nieuwe samenleving te bouwen. Hij kon boven op de bestaande administratieve samenleving gaan zitten.

In Leeuwarden werd bijvoorbeeld een NSB'er burgemeester; Oorlogsbronnen registreert W.J. Schönhard als NSB-burgemeester tijdens het laatste deel van de bezetting. De SD gebruikte in de laatste maanden van de oorlog het Burmaniahuis in Leeuwarden als hoofdkwartier; het gebouw werd een centrum van arrestatie, verhoor en repressie.

De vervolging van Joden laat nog duidelijker zien waarom institutionele macht zo belangrijk is. Vanaf september 1941 moesten Joodse kinderen naar een aparte school; de Joodse school in Leeuwarden begon met ongeveer zeventig leerlingen. In 1942 werden de klassen snel kleiner doordat gezinnen werden gedeporteerd of onderdoken. Het eerste transport van Joden uit Leeuwarden naar Westerbork vertrok op 20 augustus 1942. Er zijn bronnen die spreken van in totaal 616 uit Friesland gedeporteerde Joden.

Racisme als bron van liefde

En daar wordt het raciale deel eigenlijk het meest ironisch. Nationaalsocialisme probeerde identiteit juist extreem centraal te maken: afkomst werd belangrijker dan individuele relaties, rechten of gedrag. Jood, Germaan, Roma, vijand, nuttig, ongewenst; een mens werd bestuurlijk gereduceerd tot een categorie en die categorie bepaalde vervolgens wat met hem mocht gebeuren. Tegelijk bestond binnen het Derde Rijk een zekere belangstelling voor Friezen en de Friese taal omdat Friezen binnen een zogenaamd Germaans wereldbeeld konden worden opgenomen, en onderzoek naar de Friese beweging laat zien dat de reacties daarop vóór en tijdens de oorlog niet volledig hetzelfde waren; het grootste deel stond niet positief tegenover nazi-Duitsland, maar er bestonden wel mensen die raakvlakken zagen tussen Friese identiteit en een groter Germaans idee. De grap is bijna te perfect: een ideologie die dacht gedrag uit afkomst te kunnen voorspellen, kreeg te maken met Friese mannen die juist vanuit lokale identiteit, familie, kerk en eigen loyaliteit een netwerk bouwden dat diezelfde raciale staat systematisch onleesbaar maakte.

De kracht daarvan zat ook in redundantie. Een centraal systeem probeert dubbele functies te verwijderen omdat dat inefficiënt lijkt; een verzetsnetwerk heeft juist voordeel bij overlap, omdat een gearresteerde leider anders het hele systeem kan meenemen. Als meerdere mensen adressen kennen, meerdere routes bestaan, verschillende groepen dezelfde taak gedeeltelijk kunnen overnemen en informatie niet volledig bovenin wordt opgeslagen, kan een deel verdwijnen zonder dat het geheel instort. Dat onderzoek naar het Friese verzet spreekt daarom niet toevallig over een ontwikkeling richting bijna professionele organisatie terwijl er tegelijkertijd concurrentie en overlap bleef bestaan. Vanuit gewone bestuurlijke logica lijkt dat rommelig. Vanuit overleving is het briljant, want efficiëntie en robuustheid zijn niet hetzelfde. De staat optimaliseert op snelheid en controle; het verzet optimaliseert op blijven bestaan nadat iemand gepakt wordt.

Bronnen van fries verzet

https://www.oorlogsbronnen.nl/thema/KP%20Friesland

https://koninklijkfriesgenootschap.nl/wp-content/uploads/2022/06/DVF_2021_bijlagen.pdf

https://www.friesverzetsmuseum.nl/collectie/voorwerpen-en-verhalen/yad-vashem-medaille https://www.friesverzetsmuseum.nl/frl/kolleksje/%C3%BBndersyk